Fiscale fouten rechtzetten: materiële vergissing, rechtsdwaling en ambtshalve ontheffing

Stel: een vennootschap ontvangt een subsidie die mogelijk als gewestelijke subsidie kan worden vrijgesteld. Subsidies zijn in beginsel belastbaar, terwijl de vrijstelling voor gewestelijke subsidies een uitzondering vormt op dat algemene principe. Wanneer die vrijstelling in de aangifte niet wordt toegepast en pas later blijkt dat er daardoor te veel belasting werd betaald, rijst de vraag of die fout nog kan worden rechtgezet via een ambtshalve ontheffing. 

Tijdens dit seminarie krijgt u een overzicht van de voorwaarden en grenzen van de ambtshalve ontheffing in artikel 376 WIB 92, en in het bijzonder van het onderscheid tussen materiële vergissing en rechtsdwaling. Een ambtshalve ontheffing is slechts in beperkte gevallen mogelijk, onder meer wanneer de overbelasting voortvloeit uit een materiële vergissing, dubbele belasting of afdoende bevonden nieuwe bescheiden of feiten, mits aan de wettelijke voorwaarden is voldaan. 

Daarnaast wordt ook kort stilgestaan bij de verruiming van het toepassingsgebied van de ambtshalve ontheffing sinds de wet van 21 december 2013, waardoor artikel 376 WIB 92 zich vandaag niet meer beperkt tot de klassieke gevallen van materiële vergissing, dubbele belasting of nieuwe feiten. 

Centraal staat de vraag hoe een fout juridisch moet worden gekwalificeerd. Een materiële vergissing is een feitelijke dwaling: een rekenfout, schrijffout of andere grove vergissing die losstaat van enige juridische beoordeling van de belastbaarheid of van de belastbare grondslag. Een rechtsdwaling daarentegen veronderstelt dat de fout voortvloeit uit een onjuiste beoordeling of verkeerde toepassing van de fiscale wet. Zodra de fout dus het resultaat is van juridisch redeneren, hoe fout dat redeneren ook is, gaat het in beginsel niet meer om een materiële vergissing. 

Vanuit die invalshoek wordt nagegaan waarom niet elke nadelige fout automatisch recht geeft op ambtshalve ontheffing. Een gewone fout kan in aanmerking komen voor rechtzetting, maar een fout die berust op een verkeerde interpretatie van de wet of op het niet correct toepassen ervan valt in beginsel buiten het begrip materiële vergissing. Daarbij rijst in de praktijk ook een belangrijke bewijsproblematiek: de kwalificatie hangt niet af van wat de belastingplichtige achteraf beweert te hebben gedacht, maar van wat uit het dossier en de concrete omstandigheden objectief kan worden afgeleid. Precies die afbakening is vaak beslissend. 

Recente rechtspraak toont daarbij zowel gevallen waarin een fout niet als materiële vergissing werd aanvaard omdat zij een juridische beoordeling veronderstelde, als dossiers waarin een feitelijke vergissing wél tot rechtzetting kon leiden, bijvoorbeeld bij foutief aangegeven inkomsten of bij een misvatting over de aard van opgegeven bedragen. 

Ook buiten de aangifteproblematiek, bijvoorbeeld bij de correctie van een jaarrekening, rijst de vraag in welke mate een eigen fout nog fiscaal kan doorwerken. 

Aan de hand van praktijkvoorbeelden wordt onderzocht wanneer een fout nog als een loutere feitelijke vergissing kan worden beschouwd, en wanneer zij als rechtsdwaling moet worden gekwalificeerd. Zo wordt duidelijk waar de grens loopt en wanneer een beroep op ambtshalve ontheffing nog mogelijk is. 

U krijgt onder meer een antwoord op de volgende vragen:

• Wanneer is een fiscale fout nog een materiële vergissing?
  • Welke vergissingen worden als materiële vergissingen aanvaard?
  • Welke vergissingen worden niet als materiële vergissingen beschouwd?
• Onder welke omstandigheden kunnen of moeten fouten in de jaarrekening gecorrigeerd worden? 
• In welke mate is de vennootschap gebonden door haar jaarrekening t.a.v. de fiscus?
• Waar ligt de grens tussen materiële vergissing en rechtsdwaling?
• In welke gevallen kan een belastingplichtige een ambtshalve ontheffing verkrijgen?
• Welke voorwaarden moeten vervuld zijn om ambtshalve ontheffing te verkrijgen?
• Kan een verkeerde toepassing van de fiscale wet ooit als materiële vergissing worden beschouwd?
• Welke termijnen moet men respecteren bij een verzoek tot ambtshalve ontheffing?
• Kunnen de verschillende vormen van ambtshalve ontheffing met elkaar worden gecombineerd?
• Welke gevolgen heeft een beslissing inzake ambtshalve ontheffing en staat daar nog beroep tegen open?